दुर्गापूजा

कधी येतो

आश्विन शुक्ल षष्ठीपासून दशमीपर्यंत पाच दिवस, सप्टेंबरअखेर किंवा ऑक्टोबरमध्ये. नवरात्र शेजारीच चालू असते; दुर्गापूजा तिच्या सहाव्या रात्री सुरू होते.

फला पंचांग तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी नेमका दिवस सांगते; वरचे चांद्र आणि सौर नियम हेच ते गणितासाठी वापरते.

कथा

देवी माहेरी येते. बंगालमध्ये ती आपल्या चार मुलांसह — लक्ष्मी, सरस्वती, गणेश आणि कार्तिकेय — पाच दिवसांसाठी आईवडिलांच्या घरी आलेली मुलगी आहे, आणि दहावा दिवस तिचं परत जाणं. म्हणूनच शेवटचा दिवस विजय नाही, ताटातूट आहे.

मूर्ती दरवर्षी नवी घडवली जाते, गवत आणि बांबूच्या सांगाड्यावर नदीची माती चढवून; आणि त्या मातीत एक मूठ वेश्येच्या दारातली, तिच्याच हाताने दिलेली असावी अशी प्रथा आहे. डोळे सर्वात शेवटी, महालयेच्या पहाटे रेखतात, आणि चित्रकार त्यांच्याकडे थेट न बघता रेखतो.

रावणाशी युद्धाआधी रामाने अवेळी देवीला जागवलं असं म्हणतात; म्हणूनच शरदातल्या या पूजेला अकाल बोधन म्हणतात. कोलकात्याची दुर्गापूजा २०२१ मध्ये युनेस्कोच्या यादीत आली, त्या यादीत जाणारा भारतातला पहिला सण.

दिवस कसा साजरा होतो

• षष्ठीला बोधन: देवीला जागवून चेहऱ्यावरचं आवरण काढतात, मंडप उघडतात. काही मंदिराएवढे मोठे असतात, दरवर्षी नव्या संकल्पनेवर उभे राहतात आणि आठवड्यातच उतरवले जातात.
• सप्तमीच्या पहाटे नवपत्रिका: केळीच्या खोडासोबत नऊ वनस्पती बांधून, लाल काठाची साडी नेसवून, नदीत स्नान घालून गणेशाच्या शेजारी उभी करतात — म्हणूनच तिला त्याची बायको, कोला बौ, म्हणतात.
• अष्टमी आणि नवमी जिथे जुळतात तिथे संधिपूजा: त्या अठ्ठेचाळीस मिनिटांत १०८ दिवे आणि १०८ कमळं, देवीने चंड आणि मुंडाला मारलं तो क्षण. त्याच सकाळी कुमारीपूजा — एका लहान मुलीला देवी मानून पूजणं — बेलूर मठात होते.
• पाचही दिवस ढाक वाजत राहतो, आणि मूर्तीसमोर धुनुची नाच होतो, नारळाची शेंडी आणि कापूर जळत्या धुपाट्यासह हातांत, काहीजण दातांत धरून.
• दशमीला सुवासिनी देवीला गोड भरवून एकमेकींना कुंकू लावतात (सिंदूर खेला), मूर्ती नदीकडे जातात, आणि पुढच्या दिवसांचं अभिवादन शुभो बिजया असतं.

पानात काय

मंडपातला भोग — खिचुडी, लबडा आणि चटणी. पाचही दिवस बाहेर खाणं: काठी रोल, बिर्याणी, फुचका. बिजयाच्या मिठाया — नाडू, सिंगाडा, संदेश — जिथे जिथे भेटायला जातात तिथे नेल्या जातात.

आणखी विजय आणि मुक्ती