नरक चतुर्दशी

कधी येतो

कार्तिक वद्य चतुर्दशी, दिवाळीच्या अमावास्येच्या आदल्या दिवशी, ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबरमध्ये. तमिळनाडू, कर्नाटक आणि गोव्यात हाच दिवाळीचा मुख्य दिवस.

फला पंचांग तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी नेमका दिवस सांगते; वरचे चांद्र आणि सौर नियम हेच ते गणितासाठी वापरते.

कथा

प्राग्ज्योतिषाचा (आसामचा) दैत्यराज नरकासुर याने सोळा हजार स्त्रियांना बंदी केले होते आणि देवांची माता अदिती हिची कुंडले चोरली होती. कृष्ण सत्यभामेला घेऊन गरुडावरून त्याच्या नगरीवर गेला, आणि काही कथांत मारक बाण तीच सोडते — कारण त्या दैत्याला केवळ आपल्या आईच्या हातूनच मरण होते आणि सत्यभामा म्हणजे पुनर्जन्म घेतलेली भूमी.

मरताना दैत्याने मागितले की माझी आठवण शोकाने नव्हे तर दिव्यांनी आणि रंगांनी काढा. सूर्योदयापूर्वीचे अभ्यंगस्नान म्हणजे युद्धानंतर कृष्णाने केलेले स्नान, आणि दक्षिणेत सकाळची भेट म्हणजे गंगा स्नानम् आच्चा? — गंगास्नान झाले का?

गोव्यात आदली रात्र नरकासुराच्या अवाढव्य प्रतिमांची — मिरवणुका काढून पहाटे त्या जाळल्या जातात; सर्वात मोठ्या प्रतिमेच्या स्पर्धा अख्ख्या राज्यभर चालतात.

दिवस कसा साजरा होतो

• अभ्यंगस्नान: पहाटेपूर्वी अंगाला आणि केसांना तेल-उटणे लावून शिकेकाईने धुतले जाते; सूर्य उगवण्याआधी सगळे घर आंघोळ करते.
• लगेच नवे कपडे घातले जातात, आणि उजाडायच्या आधीच्या अंधारात फटाके फुटतात.
• उत्तरेत संध्याकाळी चौदा दिवे लावले जातात, आणि हा दिवस छोटी दिवाळी — दिव्यांच्या ओळींची सुरुवात.
• गुजरातेत ही रात्र काली चौदस, कालीसाठी आणि पितरांसाठी, चौकाचौकांत दिवे ठेवून.

पानात काय

महाराष्ट्रात फराळ आजपासून: चकली, चिवडा, शंकरपाळे, करंज्या आणि लाडू. तमिळ घरांत आधी कडू-गोड दिवाळी लेहियम (सुंठ, मिरी आणि गुळाचा पाक) घेतले जाते, म्हणजे नंतरच्या गोडाला पोट सांभाळेल.

आणखी दिव्यांचे सण