बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा)

कधी येतो

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा, दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी, ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबरमध्ये.

फला पंचांग तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी नेमका दिवस सांगते; वरचे चांद्र आणि सौर नियम हेच ते गणितासाठी वापरते.

कथा

वृंदावनातले गवळी पावसाच्या देवाला, इंद्राला, आपला दरवर्षीचा नैवेद्य तयार करत होते, तेव्हा बाळ कृष्णाने विचारले की ज्या डोंगराच्या गवतावर गाई जगतात त्याऐवजी दूरच्या देवाचे आभार का मानता. त्यांनी नैवेद्य गोवर्धन पर्वताकडे वळवला. इंद्राने सात दिवसांच्या वादळाने उत्तर दिले, आणि कृष्णाने डाव्या हाताच्या करंगळीवर तो डोंगर उचलून गावातल्या प्रत्येक माणसावर आणि जनावरावर छत्रीसारखा धरला, इंद्र हरेपर्यंत.

ही कथा गर्वाविरुद्ध आणि बलवानाच्या भीतीविरुद्ध सांगितली जाते. आजही यात्रेकरू त्या डोंगराला प्रदक्षिणा घालतात — सुमारे एकवीस किलोमीटरची परिक्रमा.

महाराष्ट्रात आणि गुजरातेत हाच दिवस बलिप्रतिपदा किंवा पाडवा, जेव्हा बळीराजा आपल्या प्रजेला भेटायला परत येतो; महाराष्ट्रात पत्नी पतीला ओवाळते आणि गुजरातेत हा नववर्षाचा पहिला दिवस.

दिवस कसा साजरा होतो

• शिजवलेल्या अन्नाचा किंवा शेणाचा छोटा डोंगर करून त्याची गोवर्धन म्हणून पूजा होते; हाच अन्नकूट, अन्नाचा पर्वत.
• कृष्णमंदिरे — विशेषतः मथुरा-वृंदावनातली आणि स्वामीनारायण परंपरेतली — मूर्तीसमोर शेकडो पदार्थ थरांथरांनी मांडतात आणि नंतर प्रसाद वाटतात.
• गाई-बैल धुतले जातात, रंगवले जातात, माळा घातल्या जातात आणि पहिला घास त्यांना दिला जातो.
• महाराष्ट्रात हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक: पत्नी पतीला ओवाळते, नवा व्यापारी वहीखाता सुरू होतो; गुजराती घरांत सकाळी देवदर्शन आणि साल मुबारकची भेट.

आणखी दिव्यांचे सण