દુર્ગા પૂજા

ક્યારે આવે છે

આસો સુદ છઠથી દશમી સુધી પાંચ દિવસ, સપ્ટેમ્બરના અંતે કે ઓક્ટોબરમાં. નવરાત્રિ સાથે જ ચાલે છે; દુર્ગા પૂજા તેની છઠ્ઠી રાતે શરૂ થાય છે.

ફલા પંચાંગ તમારા પોતાના શહેર માટે ચોક્કસ દિવસ કહે છે; ઉપરના ચંદ્ર અને સૂર્યના નિયમો જ તે ગણતરી માટે વાપરે છે.

કથા

દેવી પિયર આવે છે. બંગાળમાં તે પોતાનાં ચાર સંતાનો સાથે — લક્ષ્મી, સરસ્વતી, ગણેશ અને કાર્તિકેય — પાંચ દિવસ માટે માવતરે આવેલી દીકરી છે, અને દસમો દિવસ તેનું પાછું જવું. એટલે જ છેલ્લો દિવસ જીત નહીં, વિયોગ છે.

મૂર્તિ દર વર્ષે નવી ઘડાય છે, ઘાસ અને વાંસના ઢાંચા પર નદીની માટી ચઢાવીને; અને એ માટીમાં એક મુઠ્ઠી વેશ્યાના ઘરના ઉંબરાની, તેના જ હાથે આપેલી હોવી જોઈએ એવી પરંપરા છે. આંખો સૌથી છેલ્લે, મહાલયની પરોઢે દોરાય છે, અને ચિત્રકાર તેમની સામે સીધું જોયા વગર દોરે છે.

રાવણ સાથેના યુદ્ધ પહેલાં રામે કસમયે દેવીને જગાડી હતી એમ કહેવાય છે; એટલે જ શરદની આ પૂજાને અકાલ બોધન કહે છે. કોલકાતાની દુર્ગા પૂજા ૨૦૨૧માં યુનેસ્કોની યાદીમાં આવી, એ યાદીમાં જનારો ભારતનો પહેલો ઉત્સવ.

દિવસ કેવી રીતે ઊજવાય છે

• છઠના દિવસે બોધન: દેવીને જગાડીને મોં પરનું આવરણ ખસેડાય છે, પંડાલ ખૂલે છે. કેટલાક મંદિર જેવડા મોટા હોય છે, દર વર્ષે નવા વિષય પર બંધાય છે અને અઠવાડિયામાં જ ઉતારી લેવાય છે.
• સાતમની પરોઢે નવપત્રિકા: કેળના થડ સાથે નવ છોડ બાંધીને, લાલ કિનારીની સાડી પહેરાવીને, નદીમાં સ્નાન કરાવીને ગણેશની બાજુમાં ઊભી કરાય છે — એટલે જ તેને તેમની વહુ, કોલા બૌ, કહે છે.
• આઠમ અને નોમ જ્યાં મળે ત્યાં સંધિ પૂજા: એ અડતાળીસ મિનિટમાં ૧૦૮ દીવા અને ૧૦૮ કમળ, દેવીએ ચંડ અને મુંડને માર્યા એ ક્ષણ. એ જ સવારે કુમારી પૂજા — એક નાની છોકરીને દેવી માનીને પૂજવી — બેલૂર મઠમાં થાય છે.
• પાંચેય દિવસ ઢાક વાગતો રહે છે, અને મૂર્તિ સામે ધુનુચી નાચ થાય છે, નાળિયેરની કાચલી અને કપૂર સળગતું ધૂપપાત્ર હાથમાં, કેટલાક દાંતમાં પકડીને.
• દશમીએ સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ દેવીને મીઠાઈ ખવડાવીને એકબીજીને સિંદૂર લગાડે છે (સિંદૂર ખેલા), મૂર્તિઓ નદીએ જાય છે, અને પછીના દિવસોનું અભિવાદન શુભો બિજયા છે.

થાળીમાં શું

પંડાલનો ભોગ — ખિચુડી, લબડા અને ચટણી. પાંચેય દિવસ બહાર ખાવાનું: કાઠી રોલ, બિરયાની, ફુચકા. બિજયાની મીઠાઈઓ — નાડુ, સિંગાડા, સંદેશ — જે ઘરે મળવા જવાય ત્યાં લઈ જવાય છે.

વધુ વિજય અને મુક્તિ