વૈકુંઠ એકાદશી

ક્યારે આવે છે

જે મહિનામાં સૂર્ય ધનુ રાશિમાં હોય તેના સુદ પક્ષની એકાદશી — ચાંદ્ર ગણતરીમાં માગશર કે પોષ, ડિસેમ્બરના અંતે કે જાન્યુઆરીની શરૂઆતમાં. નિયમ સૌર હોવાથી કેટલાંક વર્ષે એ જ મોક્ષદા એકાદશી હોય છે અને કેટલાંક વર્ષે પુત્રદા.

ફલા પંચાંગ તમારા પોતાના શહેર માટે ચોક્કસ દિવસ કહે છે; ઉપરના ચંદ્ર અને સૂર્યના નિયમો જ તે ગણતરી માટે વાપરે છે.

કથા

વિષ્ણુનો લોક વૈકુંઠ, અને તેનું ઉત્તર દ્વાર આ એક જ દિવસે ખુલ્લું રહે છે એમ મનાય છે. જે મંદિરોમાં એવું દ્વાર છે — શ્રીરંગમનું પરમપદ વાસલ, તિરુમલાનું વૈકુંઠ દ્વાર — તે વહેલી પરોઢે તે ખોલીને કતારને પસાર થવા દે છે.

પદ્મપુરાણ આ દિવસને એક રૂપ આપે છે: વિષ્ણુમાંથી જન્મેલી એક કન્યાએ મુર નામના અસુરને ઊંઘમાં માર્યો, અને વરદાન મેળવ્યું કે તેના દિવસે ઉપવાસ કરનાર પોતાનાં કર્મોથી મુક્ત થશે. તેનું નામ એકાદશી; દરેક પખવાડિયાનો અગિયારમો દિવસ તેનો જ, અને શાસ્ત્રો આને જ સૌથી મોટી કહે છે.

તેલુગુભાષી લોકો તેને મુક્કોટિ એકાદશી કહે છે — ત્રણ કરોડ દેવો એ દિવસે પૃથ્વી પર ઊતરે છે એવી માન્યતા. કેરળમાં ગુરુવાયૂરના કૃષ્ણમંદિરની ગુરુવાયૂર એકાદશી મોટો દિવસ છે.

દિવસ કેવી રીતે ઊજવાય છે

• આગલા સૂર્યાસ્તથી પૂરો ઉપવાસ, રાતભર જાગરણ, પાઠ અને ભજન, અને બીજી સવારે બારસ બેસે ત્યારે પારણાં.
• દ્વાર વહેલી પરોઢે ખૂલે છે; શ્રીરંગમમાં ભગવાન તેમાંથી જ નીકળે છે અને ભીડ પાછળ ચાલે છે, અને મંદિર તેની આસપાસ એકવીસ દિવસનો ઉત્સવ રાખે છે.
• ભગવદ્ગીતાનું વાચન થાય છે: આ જ ગીતા જયંતી પણ છે, જે દિવસે કૃષ્ણે અર્જુનને ગીતા કહી.
• આંશિક ઉપવાસ કરનારા અનાજ અને કઠોળ છોડીને ફળ, દૂધ અને એકાદશીએ ચાલે એવાં કંદમૂળ લે છે.

વધુ ઉપવાસ અને જાગરણ