કથા
આ રાત માટે ત્રણ કથા કહેવાય છે. આ જ રાત્રે શિવ-પાર્વતીનાં લગ્ન થયાં. સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલું હળાહળ શિવે પીને કંઠમાં રોકી રાખ્યું, અને તે ફેલાય નહીં એ માટે પાર્વતી અને દેવોએ તેમને આખી રાત જગાડી રાખ્યા. અને આ જ રાત્રે શિવ પહેલી વાર આદિ-અંત વગરના તેજના સ્તંભ (જ્યોતિર્લિંગ) રૂપે પ્રગટ્યા, જેનું માપ બ્રહ્મા કે વિષ્ણુ કોઈ ન લઈ શક્યા.
પુરાણો એક શિકારીની કથા ઉમેરે છે, જે વાઘથી બચવા બીલીના ઝાડ પર રાત ગાળતો હતો અને જાગતા રહેવા પાન તોડીને નાખતો હતો; તેને ખબર જ નહોતી કે એ પાન નીચે એક લિંગ પર પડે છે. અજાણતાં થયેલી પૂજાએ તેને તાર્યો. આ કથા એટલા માટે કહેવાય છે કે કોઈને પોતાની પૂજા બહુ નાની ન લાગે.
આ રાત શિયાળાની છેલ્લી ઘેરી રાત પણ છે; ચંદ્ર સૌથી પાતળો હોય છે, અને પરોઢ સુધીનું જાગરણ એ પરંપરાનો તેનો જવાબ છે.