હરતાલિકા ત્રીજ

ક્યારે આવે છે

ભાદરવા સુદ પક્ષની ત્રીજ, ગણેશ ચતુર્થીના આગલા દિવસે, ઓગસ્ટના અંતે કે સપ્ટેમ્બરમાં.

ફલા પંચાંગ તમારા પોતાના શહેર માટે ચોક્કસ દિવસ કહે છે; ઉપરના ચંદ્ર અને સૂર્યના નિયમો જ તે ગણતરી માટે વાપરે છે.

કથા

પાર્વતીને શિવ જ જોઈતા હતા, બીજું કોઈ નહીં. તેમના પિતાએ વિષ્ણુ સાથે સંબંધ નક્કી કરી લીધો હતો, એટલે તેની સખી તેને વનની ગુફામાં લઈ ગઈ — હરણ, લઈ જવાવું, અને આલિકા, સખી; હરતાલિકા નામનો એક અર્થ એ જ. ત્યાં તેણે રેતીનું લિંગ બનાવ્યું અને શિવ આવીને લગ્ન માટે માની ગયા ત્યાં સુધી અન્નજળ વગર વ્રત કર્યું.

એટલે આ દિવસ એક સ્ત્રીની પસંદગીનો છે, અને એ પસંદગીને કઠણ વ્રતથી નિભાવવાનો. પરિણીત સ્ત્રીઓ તે પતિ માટે કરે છે; અપરિણીત જે પતિની ઇચ્છા હોય તેના માટે.

કર્ણાટકમાં એ જ તિથિ ગૌરી હબ્બા અને કથા જુદી: ગૌરી એ દિવસે પિયર આવે છે, અને બીજી સવારે તેને પાછી લેવા પુત્ર ગણેશ આવે છે. જે ઘર ચોથે ગણેશ બેસાડે છે તે આગલી સાંજે તેમની માતાને બેસાડે છે.

દિવસ કેવી રીતે ઊજવાય છે

• નિર્જળા વ્રત — અન્ન નહીં, પાણી નહીં — દિવસભર અને મોટે ભાગે રાતભર પણ, બીજી સવારે પારણાં.
• રેતી કે માટીની શિવ-પાર્વતીની મૂર્તિઓ બનાવીને, શણગારીને, દીવા, ગીત અને કથા સાથે રાતભર પૂજાય છે.
• કર્ણાટકમાં ઘરમાં શણગારેલી ગૌરીની મૂર્તિ કે હળદરનો શંકુ મુકાય છે, અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ બાગિનાની આપ-લે કરે છે — સૂપડામાં અનાજ, બંગડી, હળદર અને કાપડ.
• ઉત્તરમાં દિવસનો રંગ લીલો, હાથે મહેંદી અને નવી બંગડી; નેપાળમાં સ્ત્રીઓ પશુપતિનાથ પર લાલ વસ્ત્રોમાં નાચે છે.

વધુ ઉપવાસ અને જાગરણ