← બધા તહેવારો

દરેક પક્ષની અગિયારમી તિથિ, વિષ્ણુ માટે ઉપવાસ. અનાજ છોડી દેવાય છે; દિવસ હળવાશ અને નામજપ માટે.

ક્યારે આવે છે

દરેક પક્ષની એકાદશી, એટલે ચાંદ્ર માસમાં બે વાર અને વર્ષમાં ચોવીસ. અધિક માસ આવે તો છવ્વીસ. ઉપવાસ સૂર્યોદયે શરૂ થઈ બીજા દિવસે સવારે પારણાના સમયે છૂટે છે; એ સમય પંચાંગ મિનિટ સુધી કહે છે.

ફલા પંચાંગ તમારા પોતાના શહેર માટે ચોક્કસ દિવસ કહે છે; ઉપરના ચંદ્ર અને સૂર્યના નિયમો જ તે ગણતરી માટે વાપરે છે.

કથા

પદ્મ પુરાણ મુર નામના દૈત્યની કથા કહે છે. વિષ્ણુ સૂતા હતા ત્યારે તે તેમની અંદર જ સંતાયો, અને સૂતેલા દેવના શરીરમાંથી જન્મેલી એક કન્યાએ તેને માર્યો. જાગીને વિષ્ણુએ તિથિના નામે તેને એકાદશી કહી અને વરદાન આપ્યું કે જે તેનો દિવસ પાળશે તે પોતાના કર્મોથી મુક્ત થશે.

વ્રત કથા કરતાં જૂનું છે. શરીર સૌથી પહેલાં અનાજ માગે છે, અને તેને એક દિવસ બાજુએ મૂકવું એ ઘર છોડ્યા વગર ગૃહસ્થ કરી શકે એવો સૌથી નાનો ત્યાગ — સંન્યાસ અને વ્રત વચ્ચેનો ભેદ એ જ.

ચોવીસેને પોતાનું નામ અને પોતાની કથા છે; પંચાંગ તેમને નામથી જ કહે છે. ધનુર્માસની વૈકુંઠ એકાદશી સૌથી મોટી, જેઠની નિર્જળા સૌથી કઠિન, અને અધિક માસમાં આવતી બે પદ્મિની અને પરમા.

દિવસ કેવી રીતે ઊજવાય છે

  • તે દિવસે અનાજ અને કઠોળ છોડાય છે. તેને બદલે ફળ, દૂધ, કંદ અને તેનો લોટ; કેટલાક પાણી પણ લેતા નથી.
  • દિવસ નામજપનો, અને ભગવદ્ગીતા કે વિષ્ણુસહસ્રનામના પાઠનો.
  • બીજા દિવસે સવારે પારણાના સમયે જ ઉપવાસ છોડવો પડે; તે પહેલાં કે પછી છોડવાથી વ્રત નિષ્ફળ મનાય છે.
  • વૈષ્ણવ મંદિરો આખો દિવસ જાગતાં રહે છે; શ્રીરંગમ અને તિરુમલામાં ધનુર્માસની એકાદશીએ વર્ષની સૌથી મોટી ભીડ.

વધુ ઉપવાસ અને જાગરણ

ફલા પંચાંગ આ દિવસ તમારા પોતાના શહેરમાં ક્યારે આવે છે તે બતાવે છે — સૂર્યોદય, તિથિ અને પાંચેય અંગો, પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં. પંચાંગ કેવી રીતે ચાલે છે તે જુઓ →