गणेश चतुर्थी

हिंदू देव, संत आणि गुरूंच्या जयंत्या साधारण सप्टेंबर

गणपतीचा सण, भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी. घरोघरी मातीच्या मूर्तीची स्थापना होते, मोदकांचा नैवेद्य दाखवला जातो, आणि काही दिवसांनी विसर्जन होते.

कधी येतो

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी, ऑगस्टच्या शेवटी किंवा सप्टेंबरमध्ये. उत्सव दहा दिवस चालतो आणि अनंत चतुर्दशीच्या विसर्जनाने संपतो.

फला पंचांग तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी नेमका दिवस सांगते; वरचे चांद्र आणि सौर नियम हेच ते गणितासाठी वापरते.

कथा

गणेश हे पार्वती आणि शिव यांचे गजमुख पुत्र, विघ्नहर्ता, आणि प्रत्येक कामाच्या आरंभी ज्यांचे स्मरण होते ते. आईने आपल्याच अंगच्या उटण्यातून त्यांना घडवले, दाराच्या रक्षणासाठी; शिवांनी त्यांना ओळखले नाही आणि त्यांचे शीर उडवले, आणि मग समोर आलेल्या पहिल्या प्राण्याचे — हत्तीचे — शीर लावून त्यांना पुन्हा जिवंत केले.

या दिवशी घरातली गणेशपूजा जुनी आहे, पण सार्वजनिक उत्सव एकोणिसाव्या शतकातला. १८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी पुण्यात घरगुती पूजेचे रूपांतर आळीच्या उत्सवात केले, आणि ब्रिटिश राजवटीत मोठ्या संख्येने एकत्र जमण्याचे कायदेशीर कारण लोकांना मिळाले. मंडप, दहा दिवसांचे कार्यक्रम आणि विसर्जनाची मिरवणूक — हे सगळे तेव्हापासूनचे.

मुंबईचा लालबागचा राजा, १९३४ पासून बसतो, दहा दिवसांत दहा लाखांहून अधिक दर्शनार्थी ओढून घेतो; गणेशोत्सव हा शहराचा वर्षातला सर्वात मोठा सोहळा आहे.

दिवस कसा साजरा होतो

मातीची मूर्ती तोंड झाकून घरी आणली जाते, प्राणप्रतिष्ठेने स्थापना होते — जी देवाला मूर्तीत आमंत्रित करते — आणि सकाळ-संध्याकाळ पूजा होते.
नैवेद्य म्हणजे एकवीस मोदक — ओल्या नारळाचे आणि गुळाचे सारण भरलेले उकडीचे मोदक, गणपतीचे आवडते — आणि दूर्वा.
मूर्ती दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवस राहते, मग ढोल-ताशा आणि नाचासह नदी, तलाव किंवा समुद्राकडे जाते: गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या.
आंध्र आणि तेलंगणात हा विनायक चवितीच्या रूपात, चंद्राच्या कथेच्या वाचनासह: आज रात्री जो चंद्र पाहील त्याच्यावर खोटा आळ येऊ शकतो, म्हणून नजर खाली राहते.