मकर संक्रांत

कधी येतो

निरयन सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तो दिवस, दरवर्षी १४ किंवा १५ जानेवारी. चांद्र सणांसारखी ती हलत नाही; शतकांच्या मापाने सत्तर वर्षांतून एक दिवस पुढे सरकते.

फला पंचांग तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी नेमका दिवस सांगते; वरचे चांद्र आणि सौर नियम हेच ते गणितासाठी वापरते.

कथा

संक्रांत म्हणजे सूर्याचे एका राशीतून दुसरीत जाणे. वर्षातल्या बारांपैकी भारत हीच पाळतो, कारण तिने उत्तरायण सुरू होते — सूर्याचा उत्तरेकडचा प्रवास आणि दिवस मोठा होणे. कुरुक्षेत्रावर घायाळ झालेले भीष्म आठवडे शरपंजरी पडून याच वळणाची वाट पाहत राहिले आणि मगच प्राण सोडले, कारण उत्तरायणातल्या मृत्यूला पुनरागमन नाही.

हाच दिवस तमिळनाडूत पोंगल, आसाममध्ये माघ बिहू, गुजरातेत उत्तरायण, आंध्रात पेद्द पंडुग, पंजाबात लोहरीनंतरची माघी, बंगालात पौष संक्रांती, हिंदी पट्ट्यात खिचडी, आणि नेपाळात माघे संक्रांती. प्रत्येक प्रदेशाला आभार मानायला आपापले पीक आहे.

दिवस कसा साजरा होतो

• पहाटे नदीत स्नान; सर्वात मोठी गर्दी गंगासागरला, जिथे गंगा समुद्राला मिळते — काही वर्षी दहा लाख यात्रेकरू.
• महाराष्ट्रात तिळगुळाचे लाडू आणि वड्या करून वाटल्या जातात: तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला. सुवासिनी हळदीकुंकवाला बोलावतात आणि वाण देतात; काळी वस्त्रे नेसली जातात.
• अहमदाबाद आणि जयपूरमध्ये प्रत्येक गच्चीवरून पतंग उडतात आणि दुपारपर्यंत आकाश मांजा-कागदाने भरते; गुजरातेत उत्तरायणाची दोन दिवसांची सुट्टी.
• आंध्र आणि तेलंगणा तीन दिवस पाळतात: जुन्या वस्तूंच्या होळीचा भोगी, नव्या कपड्यांची आणि पितरांची संक्रांत, आणि गुरांचा कनुमा; गंगिरेड्डू सजवलेला बैल घेऊन घरोघरी फिरतो.
• पंजाबातली लोहरी म्हणजे आदल्या रात्रीची होळी, जिच्यात तीळ, लाह्या आणि गूळ टाकला जातो.

पानात काय

तिळगुळाचे लाडू आणि चिक्की, गुळाची पोळी, भोगीची बाजरीची भाकरी आणि मिश्र भाजी; उत्तरेत तांदूळ-डाळीची खिचडी, दक्षिणेत पोंगल, आसाम-बंगालात पीठा, गुजरातेत उंधियू, आणि आंध्रात अरिसेलु.

आणखी सूर्याची संक्रमणे